سرزمین ایران همواره به علت غنای فرهنگی، تاریخی،ادبی، هنرهای سنتی و آثار باستانی موردتوجه خاص جهانگردان بوده است.این سرزمین ازنظر معماری، ادبیات، صنایع دستی وروحیه مهمان نوازی دارای موقعیت خاصی بوده است. ایرانیان همیشه مقدم جهانگردان را گرامی داشته و در راهنمایی آنها از هیچ کمکی دریغ نمی نمایند.

موقعیت و ویژگی های استان گلستان

استان گلستان با مساحتی بالغ بر 22 هزارکیلومتر مربع در جنوب شرقی دریای خزر واقع شده است که از شمال به جمهوری ترکمنستان، از جنوب به استان سمنان، از شرق به استان خراسان و از غرب به استان مازندران محدود است.

جمعیت استان براساس سرشماری سال1381 حدود 000/600/1 نفر بوده که 7/58 درصد آن درمناطق روستایی و 3/41 درصد در مناطق شهری ساکن هستند. جمعیت مذکور در 11 شهرستان، 18 شهر، 16 بخش و 45 دهستان قرار دارند.

جغرافیای طبیعی استان به نحوی است که به سه بخش کوهستانی، دامنه ای و جلگه ای تقسیم شده و از نظر آب و هوایی دارای اقلیم مدیترانه ای و بیابانی است. قره سو، اترک و گرگانرود از رودهای پرآب استان محسوب می شوند و پیرگردکوه بلندترین کوه استان بوده و کوههای گلدین، اشهکوه، زریوان و خواجه قنبر از دیگر کوههای مهم استان بشمار می روند.

درکنار کشاورزی که محور اصلی فعالیتهای اقتصادی مردم این استان است، دامداری، شیلات و صنایع تبدیلی نیز از رونق خاصی برخوردار است. از محصولات عمده کشاورزی منطقه متوان از گندم، پنبه، دانه های روغنی، غلات، توتون، برنج و ... را نام برد.استان گلستان به علت دارابودن شرایط مساعد اقلیمی و زیست محیطی، از دوران پیش از تاریخ، دوران تاریخی و دوران اسلامی به عنوان یکی از استقرارگاههای بشری موردتوجه بوده و نتایج حاصل از کاوشهای علمی باستانشناسی در مکانهای باستانی حاکی از این مطلب است.

ترکیب قومی، زبانی و مذهبی

استان گلستان دارای قومیتهای مختلف اعم از فارس، ترک، کرد، ترکمن، بلوچ، قزاق، سیستانی و غیره است و افزون بر 20 قوم در این استان زندگی می کنند. اما در یک تقسیمن بندی کلی مردم ساکن در این استان به سه گروه عمده فارس، ترکن و مهاجر تقسیم می شوند. فارسها در نواحی مرکزی و جنوبی منطقه سکنی دارند و اکثریت جمعیت استان راتشکیل میدهند و به دو گروه فارسهای بومی و مهاجر تقسیم می شوند. فارسهای بومی استان بیشتر به گویشهای گرگانی، کتولی و مازندرانی تکلم دارند. این گروه از مردم استان شیعه مذهب می باشند.گروه دوم ترکمن ها هستند که به دو تیره یموت و گوگلان تعلق دارند. آنها سنی مذهب هستند و در نواحی شمالی منطقه در جلگه گرگان سکونت دارند و به زبان ترکمنی تکلم می کنند.سومین گروه مهاجرین به این استان اغلب سیستانی، بلوچ، سمنانی و خراسانی می باشند.باوجود تنوع قومیتی، زبانی و مذهبی دراین استان، مردم این خطه با وحدت و صلح و صفا به زندگی خود ادامه می دهند و نقطه اشتراک آنها دین اسلام و فرهنگ ایرانی بوده و حلقه اتصال بین آنها زبان فارسی و منافع جمعی و مشترکشان در بهروری این سرزمین حاصلخیز می باشد.

سوغاتی های استان گلستان

مهمترین سوغاتی های استان گلستان شامل: قالی و قالیچه، پشتی های ترکمن، سوزن دوزی های ترکمن، جاجیم های کوهستانی گرگان، صنایع دستی روستایی، ماهی و خاویار می باشد.

معرفی های شهرستان های استان گلستان

شهرستان گرگان

شهرستان گرگان مرکز استان گلستان شهری زیبا و آراسته در متن طبیعت با دیدنی های فراوان است. مساحت این شهرستان درحدود 2/1615 کیلومترمربع و جمعیت آن بالغ بر 358877 نفر است.

باتوجه به موقعیت جغرافیایی و ارتفاع زمین، آب و هوای این شهرستان متنوع است. در قلل مرتفع آب و هوای معتدل و سرد کوهستانی و در قسمت کوهپایه ها و قسمت های مرکزی آب و هوای معتدل و مرطوب وجود دراد. آثا رمنقول و غیرمنقول  متعلق به دوران پیش از تاریخ که از نقاط مختلف این شهرستان ازجمله تورنگ تپه و شاه تپه و ... بدست آمده نشانگر حضور دیرینه انسانها و تمدن در این منطقه است که تا هزاره ششم پیش از میلاد قدمت دارد.

از مهمترین اماکن تفریحی و آثار باستانی این شهرستان میتوان به پارک جنگلی ناهارخوران، النگ دره، قرق، آبشار و چشمه آب گرم زیارت، بافت قدیم گرگان، کاخ آغامحمدخان قاجار، بنای قدیمی شهر گرگان ازجمله خانه کبیر و تقوی، مدرسه عمادیه، مسجدجامع گرگان، بقعه امامزاده ها (نور، نه تن، عبدالله و ...) دهکده توریستی زیارت، تورنگ تپه و کاروانسراهای قزلق، دیمه و رباط سفید اشاره نمود.

شهرستان گنبدکاووس

نام این شهرستان که بعداز گرگان مهمترین شهر استان محسوب می شود از نام گنبدقابوس بن وشمگیر گرفته شده است که مقبره وی نیز در شمال شهر قرار دارد. مساحت این شهرستان حدود 5071 کیلومترمربع و جمعیت آن بالغ بر 275649 نفر است. مهمترین مراکز گردشگری و باستانی این شهرستان عبارتند از: تالابهای بین المللی آلماگل، آلاگل و آجی گل. بازارچه مرزی اینچه برون، یاریم تپه، گبری قلعه، برج قابوس، شهر باستانی جرجان، امامزاده یحیی بن زید و بقعه دانشمند شهرستان گنبدکاووس را می توان کرسی مطالعات باستان شناسی استان دانست و پروژه های شهر قدیم جرجان و دیوار گرگان همه ساله دراین شهرستان صورت می پذیرد.

شهرستان مینودشت

این شهرستان در ناحیه شرقی استان گلستان در دنباله دامنه کوههای البرز شرقی واقع شده است. مساحت این شهرستان در حدود 1576 کیلومتر مربع و جمعیت آن بالغ بر 145201 نفر است .نام قدیم مینودشت حاجیلر بوده ، این شهرستان با توجه به مناظر طبیعی ، تفرجگاههای زیبا ، وجود آثار باستانی صنایع دستی و تولید ابریشم و عسل یکی از جاذبه های گردشگری استان محسوب می شود.از جمله اماکن گردشگری و باستانی شهرستان مینودشت شامل پارک ملی گلستان، آبشارهای لوه، سو، گلستان ، جنگل باقر آباد و فارسیان، موزه های حیاط وحش و تاریخ طبیعی پارک ملی گلستان ، تنگه چلچای، آق چشمه، ماهی پران، دشت حلقه، غار باستانی کیارام است.قدیمی ترین بقایای حضور انسان که در استان گلستان شناخته شده غار کیارام است که به 100 هزار سال پیش و دوره پارینه سنگی میانه ( موسترین) تعلق دارد. همچنین دشت حلقه به عنوان وسیعترین سایت باستانی استان نیز که 338 هکتار وسعت دارد در این شهرستان قرار گرفته است.

شهرستان کلاله

این شهرستان که در منتهی الیه شرقی استان گلستان واقع شده با وسعتی حدود 4962 کیلومتر مربع و جمعیتی بالغ بر 143938 نفر یکی از مراکز گردشگری استان است.از جمله مراکز گردشگری و آثار باستانی این شهرستان چشمه زاو، آق سو، زیارتگاه خالدبن سنان (خالد نبی )،مسجد و مدرسه کریم ایشان ، مقبره مختومقلی فراغی، زیارتگاه امام عبدالله و سه کارگاه کاوش باستان شناسی در دیوار تاریخی گرگان به نامهای کارگاه قره دیب، کارگاه یسا قلیق و کارگاه قره یسر ( گرگر) است.

شهرستان آزادشهر

این شهرستان با قرار گرفتن در محل تلاقی مسیرهای گرگان ، گنبد کاووس و شاهرود دارای چشم اندازهای طبیعی و تاریخی بسیاری است. این شهرستان مساحتی در حدود 872 کیلومتر مربع و جمعیتی بالغ بر 99088 نفر دارد.از مراکز گردشگری و باستانی این شهرستان می توان بقعه متبرکه امامزاده محمد بن زید (آق امام)، پارک جنگلی و تپه شهرک بسیجیان را نام برد.

شهرستان رامیان

این شهرستان که از نظر طبیعی به دو قسمت جلگه ای و کوهستانی تقسیم می شود جمعیتی بالغ بر 83209 نفر و وسعتی در حدود 870 کیلومتر مربع دارد، این شهرستان دارای جنگلهای غنی و چشم اندازهای زیبا است.مهمترین اماکن گردشگری و تاریخی این شهرستان چشمه گل رامیان، آبشار شیرآباد، غار شیرآباد، قلعه ماران، پارک جنگلی آهنگران، امام زاده پیر، مسجد سادات، تپه های انجیلو، نقاره خانه، مدرسه و کاخ رضاشاهی و بقعه الهادی می باشد.

شهرستان علی آباد کتول

این شهرستان با جمعیتی بالغ بر 139129 نفر وسعتی در حدود 1160 کیلومتر مربع و با وجود جاذبه های طبیعی و تاریخ و صنایع دستی متنوع از جمله مراکز عمده  گردشگری در استان گلستان می باشد.شغال تپه کهن ترین یادگار استقرار بشر در شهر علی آباد می باشد که در مرکز این شهر قرار گرفته است و به دوران تاریخی تعلق دارد. از صنایع دستی این شهرستان می توان به قالی بافی، بافت پارچه های ابریشمی و پشمی، خورجین دوزی و چادر شب بافی اشاره کرد.از مراکز مهم باستانی و گردشگری این شهرستان می توان به آبشار و پارک جنگلی کبودوال، دهکده های ییلاقی، (افراتخته، زرین گل و سیاه مرزکوه و ....)رودخانه زرین گل، دهنه محمدآباد، امام زاده الازمن، معصوم آباد، نرگس تپه و نوران گلین تپه اشاره نمود.

شهرستان آق قلا

شهرستان آق قلا که در 15 کیلومتری شمال شرقی گرگان و در کنار رودخانه گرگانرود قرار گرفته است دارای جمعیتی بالغ بر 106118نفر و وسعتی در حدود 1763 کیلومتر مربع است. این شهر توسط شاه عباس در سال 1020 هجری قمری بنا شده که به نام اسپیدژ یا دژ سپید و در زمان حکومت پهلوی به پهلوی دژ تغییر نام داد و امروز آق قلا نام گرفته است.از صنایع دستی مردم این منطقه می توان قالی، قالیچه و پشتی ترکمن را نام برد. اماکن دیدنی و گردشگری این شهرستان شامل گل فشانهای قارینیارق، نفتیجه،اینچه، پل آق قلا و پنج شنبه بازار آق قلا است.

شهرستان ترکمن

این شهرستان که یکی از شهرهای غربی استان گلستان است دارای 121533 نفر جمعیت و مساحتی در حدود 1576 کیلومتر مربع است. در سال 1306 خورشیدی در محلی که قرار گاه نظامیان بود شهر بندر ترکمن تاسیس شد. این شهرستان با وجود جاذبه های طبیعی مانند دریا و صنایع دستی غنی ترکمن، یکی از مهم ترین مراکز گردشگری استان محسوب می گردد.صنایع دستی این شهرستان قالی و قالیچه و پشتی ترکمن است. از مهم ترین مناطق گردشگری و باستانی شهرستان ترکمن می توان از تالاب گمیشان، جزیره آشوراده، اسکله توریستی ترکمن، میدان سوارکاری، پادگان روسها، زیارتگاه آق امام، آرامگاه بهاالدین نقشبندی، دیوار تاریخی گرگان و قیزلر قلعه نام برد

شهرستان کردکوی

این شهرستان که در غرب استان واقع شده است، دارای 67051 نفر جمعیت و در مساحتی در حدود 8158 کیلومتر مربع می باشد. وجود چشم اندازهای طبیعی و تاریخی و صنایع دستی زیبا موقعیت گردشگری مناسبی را برای این شهرستان به وجود آورده است.از صنایع دستی آن می توان به حصیر بافی، نمدمالی، بافتن چادر شب و جوراب و دستکش پشمی اشاره کرد.از مناطق گردشگری و باستانی این شهرستان می توان منطقه حفاظت شده جهان نما، روستای ییلاقی درازنو، پارک جنگلی امام رضا، برج رادکان، شهر قدیمی تمیشه، دیوار تمیشه، امامزاده روشن آباد، امامزاده النگ و جاده شاه عباسی را نام برد.

معرفی گردشگاههای طبیعی استان گلستان

پارک جنگلی ناهارخوران

این پارک از قدیمی ترین تفرجگاههای استان گلستان بوده که در 4 کیلومتری جنوب شهر گرگان واقع شده است.دارای فضاهای جنگلی در طرفین جاده برای تفرج است. با داشتن آب و هوای مناسب و دامنه پر شیب جنگلی مورد استفاده تفرج کنندگان داخلی و خارجی قرار می گیرد. این پارک دارای مهمانسراهای عمومی به ویژه مهمانسراها و کمپهای اقامتی زیبا است.

پارک ملی گلستان

این پارک در 150 کیلومتری شرق گرگان قرار دارد و مساحت آن 91895 هکتار است. پارک ملی گلستان نخستین پارکی است که در ایران عنوان پارک ملی را به خود گرفت. این پارک با داشتن اقلیم های متفاوت و مناطق زیستی متنوع جنگلی، استپی و چشم اندازها و مناظر مطبوع طبیعی از جمله جاذبه های گردشگری استان گلستان محسوب می شود. اهمیت آن از نظر محققین و دانش پژوهان به لحاظ دست نخوردگی جوامع زیستی، گیاهی و جانوری و اکوسیستمهای طبیعی به عنوان میراث طبیعی و تنوع ژنتیکی بسیار زیاد است.

پارک جنگلی النگدره

این پارک در جنوب غربی شهر گرگان به فاصله 3 کیلومتری شهر واقع شده است.پارک جنگلی النگدره در دامنه جنگلهای انبوه شمالی از پوشش درختان منحصرا جنگلی برخوردار بوده و رودخانه ای از وسط آن می گذرد.

پارک جنگلی دلند

پارک جنگلی دلند در 11 کیلومتری غرب آزادشهر و در کنار جاده اصلی گرگان – مشهد واقع شده است. این پارک پوشیده از درختان باارزش جنگلهای شمال مانند بلوط، آزاد، افرا و انجیلی است و از امکانات تفرجگاهی مانند آب آشامیدنی، سرویس بهداشتی و کمپ چوبی برخوردار است.

پارک جنگلی کردکوی

این پارک در 4 کیلومتری جنوب شهر کردکوی واقع شده است و مساحت آن 54 هکتار است. از ویژگیهای آن داشتن آب و هوای مناسب و نسبتا خنک در تابستان و همچنین وجود رودخانه پلنگ پا می باشد.

پارک جنگلی قرق

این پارک در 23 کیلومتری شرق گرگان در کنار جاده اصلی ترانزیت واقع شده و مساحت آن 650 هکتار است.بخش اعظم پارک جنگلی قرق در محیط جلگه ای قرار گرفته و دارای امکانات تفرجی است. این پارک محل نگهداری گوزنهای بومی جنگلهای شمال ایران است.

تالابهای آلاگل، آجی گل وآلما گل

این تالابها در 60 کیلومتری شمال گرگان و در نواحی مرزی استان گلستان با کشور ترکمنستان واقع شده است. مساحت آن به ترتیب 2500، 350 و 207 هکتار است که به صورت نگینی در صحرا نمایان است. وجود پوشش درختچه های گزونی و چگن در حاشیه این تالاب ها در یک منطقه صحرایی جلوه خاصی را به آنها بخشیده است.در تمامی فصول به ویژه در فصل زمستان با حضور پرندگان مهاجر از انواع فلامینگوها، قوها، اردکها، پرستوهای دریایی، غازها، باکلان و انواع دیگر پرندگان آبزی و کنار آبزی هیاهوی خاصی به این تالابها داده است.

سواحل جنوب شرقی دریای خزر

وجود خلیج گرگان با وسعت 68800 هکتار که به طول 5/6  کیلومتر از دریا منفک گردیده از مهمترین محورهای دارای قابلیتهای توریستی است. سواحل جنوبی و شرقی دریای خزر بر خلاف سواحل شمالی آن هیچگاه دوره یخبندان ندارد لذا پیوسته شرایط جلب توریست داشته و آماده انجام همه گونه ورزش آبی است. خلیج گرگان به همراه شبه جزیره میانکاله به عنوان پناهگاه حیات وحش به علت داشتن اهمیت زیستی زیاد یکی از ذخیره گاههای زیست کره در جهان به ثبت رسیده است. جزیره آشوراده نیز یکی از مکانهای مهم جلب توریست در ساحل شرقی دریای خزر است. ضمنا این جزیره یکی از مهمترین مراکز خاویار در شمال کشور می باشد.

آبشار گلستان

یکی از آبشارهای مهم پارک ملی گلستان است. این آبشار در تفرجگاه آبشار پارک واقع شده است. دارای 5/19 متر ارتفاع است و از آبشارهای صخره ای پر جاذبه ای که محیط اطراف آن را پوشش درختان جنگلی پهن برگ خزری پوشیده است.    

آبشار کبودوال

این آبشار در 5 کیلومتری جنوب شهر علی آباد در محل تفرجگاه عمومی شهر واقع شده است. این تفرجگاه با داشتن امکاناتی برای جلب توریست از نقاط مهم تفرجی استان گلستان محسوب می شود.

آبشارهای شیرآباد

آبشارهای شیرآباد در 6 کیلومتری جنوب شهر خان به بین در میان جنگلهای انبوه واقع شده اند. این آبشارها 7 عدد و دارای ارتفاع متفاوت می باشند. بلندترین آنها با ارتفاع قریب به 20 متر در میان پوشش سبز جنگلهای پهن برگ قرار دارد و آب با درخشندگی خاصی به صورت پودر وارد استخر پای آبشار می گردد.در بالای آخرین آبشار غار معروفی با جاذبه خاص وجود دارد.

آبشار لوه

این آبشار در گالیکش در فاصله 14 کیلومتری غرب پارک ملی گلستان واقع شده که محل آن در 5 کیلومتری جنوب روستایی به همین نام است. چند آبشار پی در پی در میان جنگلهای انبوه پهن برگ منظره بدیعی ایجاد نموده است.

باران کوه

یکی از نقاط بسیار دیدنی و جذاب واقع در جنگل شصت کلاته است که در جنوب غربی شهر گرگان واقع شده است.

گل رامیان

یک استخر طبیعی بیضی شکل است که طول آن 90 متر و عرض آن 80 متر و عمق آن  بین  44 تا 80 متر است. گل رامیان در 5 کیلومتری جنوب شهر رامیان واقع شده است. آب آن که از عمق می جوشد به علت داشتن عمق زیاد منظره زیبایی را ایجاد نموده است. گل رامیان که در میان جنگلهای انبوه پهن برگ به ویژه گونه های باارزش زربین واقع شده دارای چشم انداز زیبایی است.

چشمه آبگرم زیارت

دهکده ییلاقی درازنو در جنوب شهرستان کردکوی و در محدوده ملک سورم سرا (بالا جاده فعلی) واقع شده است که در طول قرنها مورد استفاده خانواده‌های زیادی از ساکنین بالا جاده و به صورت پراکنده از روستاهای همجوار بوده است که با احداث جاده ای در این دهکده علاقمندان زیادی از شهرستان کردکوی، گرگان و حتی سایر مناطق کشور از آن دیدن می‌کنند.

به گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران این دهکده ییلاقی به دلیل داشتن چشم‌اندازهای زیبا و مشرف به تمامی نقاط جلگه‌ای از جمله کردکوی، گرگان، خلیج گرگان، میانکاله، بندر ترکمن و سایر روستاها، طبیعت زیبا، برخورداری از آب و هوای مناسب و نزدیکی به کردکوی از مناطق جالب و منحصر به فردی است که با دایر کردن امکانات توریستی در خود منطقه، به طور حتم یکی از مهمترین مراکز توریستی کشور خواهد شد.

همچنین دهکده ییلاقی جهان نما در داخل منطقه حفاظت شده جهان نما قرار دارد که مشتاقان بسیاری را در فصول گرم چه به صورت خانوادگی و یا گروههای کوهنورد به خود جلب کند.

این منطقه با برخورداری از طبیعت و چشم اندازهای زیبا و جنگلهای پهن برگ و سوزنی برگ و جانوران وحشی و برج تاریخی رادکان از منابع اکوتوریستی با ارزش استان گلستان است که در صورت توجه بیشتر می‌تواند به قطب گردشگری اکوتوریستی استان گلستان تبدیل شود.

نوع جاذبه	ردیف	نام جاذبه	مشخصات جاذبه
قلعه و دژ	1	قلعه باران	قلعه باران در ناحیه حاجی لر مینودشت قرار دارد و یکی از نقاط دیدنی و با شکوه استان گلستان می باشد که در 12 کیلومتری جنوب رامیان واقع شده و دارای چشم اندازهای زیبا است . در بالای آن چشمه آبی وجود دارد . این قلعه پیش از اسلام پایتخت اشکانیان بوده . طبیعت اطراف قلعه باران از نمای طبیعی و جالبی برخوردار است
	2	چپاشک
	3	قلعه خندان	گرگان – بلوار مازندران
	4	اسپی دژ
	5	دیوار دفاعی سد اسکندر	این دیوار دفاعی به نامهای قزن آلان – سد اسنگرر – سد فیروزه و سد انوشیروان نیز معروف است از معروف ترین آثار تاریخی استان گلستان است . طول این دیوار حدود 155 کیلومتر است . این دیوار در زمان ساسانیان احداث گردید ارتفاع دیوار 3 تا 5 متر و عرض آن 10 متر می باشد . اشیایی در حین کاوش از دیوار بدست آمده است که از آن می توان  سفال – شیشه و فلز نام برد .
	6	دیوار شهر قدیمی تمیشه	بنای شهر قدیمی تمیشه و دیوار آن در غرب روستای سرکلانه خرابشهر (شهرستان کردکوی) بصورت تپه های پست و مرتفع جلب توجه می کند . قدت آن مربوط به اوایل اسلام تا دوره سلجوقی می باشد . این دیوار از دامنه کوه واقع در جنوب روستای سرکلاته شروع شده و تا دریای خزر ادامه دارد . عرض دیوار آن در برخی از قسمت ها 2 تا 5/2 متر بوده است .
	7	کبری قلعه	در 15 کیلومتری شرق گنبد کاووس واقع شده و تقریباَ شکل مربع دارد سفال های جمع آوری شده از سطح تپه و دیوارهای خارجی نشان می دهد که شهرک در روزهای قبل از اسلام مورد سکونت بوده و پس از نیاز به احداث شهر عظیم دشت حلقه را ساختند .
	8	دشت قلعه	این شهر در 15 کیلومتری جنوب شرقی گنبد کاووس قراردارد و به صورت 8 ضلعی نامنظم بنا گردیده است . در تپه آن که آثار دوران قبل از تاریخ مشخص می باشد آثاری چون سفال قرن هشتم و هفتم هجری بدست آمده است .
	9	جر کلباد	به فاصله 5 کیلومتریغرب شهرستان بندرگز و در روستاهای کهنه کلباد واقع شده و از دامنه کوه تا ساحل دریا کشیده شده است . جر کلباد به طول 20 کیلومتر که قسمت اعظم آن قابل دیدن است اینجا به منظور حفاظت از پایتخت های شاه عباس حفر گردیده .
	10	قلعه تاق	این قلعه در جنوب شرقی بالاجاده و (سورم سرا) و در جنوب قلعه شاه نشین واقع شده این قلعه به منظور مقاومت و ایستادگی مردم منطقه در طول دو قرن اول هجری است .
	11	قلعه شاه و نشین	این قلعه بر قراز بلندای چماز کوه در شرق بالاجاده (سورم سرا) واقع شده است . قلعه شاه نشین مشرف بر مناطق جلگه ای بوده و قلعه نشینان آب مورد نیاز خود را از ارتفاعات کوهی در جنوب با استفاده از پالانه های سفالی تامین مر کردند .
	12	قلعه مسنجیق	این قلعه در 43 کیلومتری جاده گنبد کاووس به داشلی برون واقع شده است .
	13	رخمه آق بند	رخمه آق بند در روستای آق بند بخش داشلی برون در 30 کیلومتری شمال گنبد کاووس قراردارد . رخمه آق بند از دو قسمت تشکیل شده است . سنگ تبر رو بیشتر شبیه زین شتر یا بدنه شتر دوکوهانه می باشد . سفالهای بدست آمده از آن مربوط به اواخر هزاره دوم قبل از میلاد است .
	14	قلعه بوقوتو	مینودشت – گالیکش در بین روستای نرسه
	15	دشت حلقه
کاخ ها و عمارت ها	1	کاخ اختصاصی (موزه سلطنتی)	این عمارت که به کاخ اختصاصی معروف است در محل پارک شهر گرگان قرار دارد . بنای این کاخ با ویژگی های دوران پهلوی است (در دوطبقه) در حال حاضر از این کاخ به عنوان کتابخانه عمومی استفاده می شود .
	2	کاخ شاسمن	این کاخ در شهرستان گرگان واقع شده و بنا به روایتی در سال 795 هجری قمری بوسیله امیر تیمور در ساحل رودخانه ساخته شد . برخی از مورخین و جغرافی دانان از این کاخ نام برده اند . بنای این کاخ توسط ابوبکر شاه سمانی (حاکم شاسبان) ساخته شده است .
	3	کاخ آقا محمد خان	این بنا توسط محمد خان قاجار ساخته شده و در شهرستان گرگان قرار دارد ویژگی معماری را سلوب ساخته و نشانگر آن است که این بنا در تاریخ 12 هجری قمری ساخته شده است . این کاخ در نزدیکی دروازه بسطام سابق حدود فلکه کاخ و پارک شهر فعلی ساختمان شهرداری گرگان قرار دارد و فعالا در اختیار سپاه پاسداران است .این کاخ دارای عمارت های دارولعماره و دارالحکوه – کلاه فرهنگی عباس خانی و سلسیان خانی می باشد .
	4	کاخ دادگستری
	5	اله یارخان	این قصر قدیمی در علی آباد کتول واقع است
برج ها  (میل ها)	1	برج قابوس	این برج را از بهترین بناهای تاریخی صده 4 هجری و بلند ترین بنای آجری جهان می باشد در سال 397 هجری قمری به دستور شمس المعالی قابوس ابن وشمگیر ساخته شده و این برج استوانه ای شکل بوده که بر روی صفحه ای دایره ای شکل قرار دارد . بلندی این برج 51 متر است . گنبد این برج مخروطی است . همه ساله مردم زیادی را برای سیاحت و بازدید از دیگر استان ها و خارج از کشور رهسپار این دیار می کند .
	2	برج رادکان	این برج در نزدیکی روستای رادکان در 42 کیلومتری جنوب شهر کردکوی قرار دارد و بر فراز تپه ای به موقعیت خاص طبیعی و سوق الجیشی شاخته شده است . این بنا 35 متر ارتفاع دارد . عده ای معاری آن را تقلیدی از معماری برج قابوس می دانند که گنبد برج رادکان دارای 4 پوشش است . این برج محل دفن یکی از اسپهبدان آل باوند در استان بنام ابوجعفر محمد بن نوریان باوندی است . ساخت بنای برج در سال 407 هجری قمری شروع و در سال 411  به پایان رسیده است .
پل ها و بنا های فرهنگی و تاریخی ایران	1	پل آق قلا	پل معروف آق قلا در 18 کیلومتری شمال گرگان و در ابتدای بافت قدیم شهر آق قلا و بر روی رودخانه گرگان رود احداث شده است . پایه های این پل از دوره سلجوقی باقی مانده است و در زمان صفویان روی پایه های پل مانده پل جدیدی احداث گردیده . این پل 60 متر طول و عرض آن 30/4 متر است . این پل آجری است .  اطراف پل و حاشیه رودخانه فضای سبز مناسب پر جاذبه ای برای علاقمندان فراهم می آورد .
مساجد	1	مسجد جامع گرگان	این مسجد در جنب بازار اصلی شهر نعلبندان واقع شده است . این مسجد در عصر سلجوقیان احداث شده و دارای منارهای کروی که روی آن کتیبه ای به خط کوفی می باشد . مساحت زمین مسجد 1600 متر مربع می باشد بردیواره های ایوان غربی سنگ نوشته های زیارتی نصب گردیده است .
	2	مسجد گلشن	این بنا نزدیک میدان شهر گرگان واقع شده است . بنای اولیه مسجد را به دوره صفویه منصوب می دانند که در دوره قاجاریه تغییر و بازسازی شده است . این مسجد در سال های اخیر علی رغم ثبت تاریخی تخریب و سعه جدیدی با سلوب مشابه مسجد قدیمی جایگزین آن شده است .
	3	مسجد امام حسن عسکری (ص)	این مسجد در شهر گرگان واقع شده است . بنای فعلی آن بعد از پیروزی انقلاب اسلامی احداث شده و فاقد جنبه های تاریخی و هنری است . آنچه که به اهمیت این بنا مربوط می شود یک قدمگاه باستانی قدیمی در کنار مسجد می باشد .
	4	مسجد و مدرسه کریم ایشان	این بنا در شرق کلاله و در روستای کریم ایشان و در مسیر جاده کلاله به مراوه تپه واقع شده است و از آثار دوره قاجار است . ساختمان این مسجد آجری می باشد . مدرسه دارای یک حیاط چهار گوش و 23 هجره است . تاریخ ساختمان آن در سال 1328 هجری قمری است .
مدرسه	1	مدرسه سردار	در گرگان واقع است
	2	مدرسه دارالشفاء	در گرگان واقع است

سابقه تاریخی - اجتماعی ایل شاهسون بغدادی در ایران و ممالک همجوار

در گروه تاریخ تمدن مرکز بین‌المللی گفت‌وگوی تمدن‌ها، سابقه تاریخی - اجتماعی ایل شاهسون بغدادی در ایران و ممالک همجوار بررسی شد . 19 اسفند 1382
گروه تاریخ تمدن مرکز بین‌المللی گفت‌وگوی تمدن‌ها روز چهارشنبه ششم اسفند ماه سال جاری، نشستی با عنوان "سابقه تاریخی - اجتماعی ایل شاهسون بغدادی در ایران و ممالک همجوار" با سخنرانی دکتر عطاءالله حسنی ـ استاد و مدیر گروه تاریخ دانشگاه شهید بهشتی ـ برگزار کرد.

به گزارش گروه دریافت خبر ایسنا، در این جلسه که با حضور جمعی از استادان و علاقه‌مندان به تاریخ برگزار شد، دکتر حسنی توضیح داد که ایل شاهسون بغدادی از دو شعبه به نام‌های "لک" و "آرخلو" و همچنین 29 طایفه، 220 تیره و چندصد گروه اجتماعی تشکیل شده است.

وی افزود: هسته اولیه این ایل را نادرشاه در سالهای 46-1145 هجری قمری از نواحی مجاور کرکوک به خراسان کوچاند و علت معروفیت ایل به "بغدادی" هم از این روست.

به گفته دکتر حسنی، بدنه اصلی ایل پس از انتقال به شمال شرق ایران با مرگ نادرشاه در سال 1160 هجری قمری به نواحی فارس مهاجرت کرد و در اوایل قاجاریه در مناطق ساوه، قزوین، همدان و نواحی مجاور تهران مستقر شد و رشته کوه خرقان رسما به عنوان محل اسکان طوایف آن تعیین شد.

مدیر گروه تاریخ دانشگاه شهید بهشتی افزود: ساوه، تفرش، قم، همدان، ملایر، زنجان، قزوین، کرج، شهریار، ورامین، تهران و مناطقی از کردستان و کرمانشاهان، محل اسکان کنونی افراد ایل است.

وی با اشاره به نزدیکی‌های فرهنگی - اقتصادی کلیه عشایری که تحت نام "شاهسون بغدادی" در نقاط مختلف کشور پراکنده‌اند، مشابهت‌های اجتماعی زندگی ایلاتی آنان را چشمگیر خواند و نقش آنان را در حوادث مختلف دو سده اخیر کشور قابل اعتنا دانست.

سمیرم دارای زمستا نهای سرد و طولانی ومرطوب وتابستانهای معتدل وخنک و کوتاه می با شد ؛ ا ین منطقه جزء هوای اِ ستپی سرد به حساب می آ ید و حد أ کثر بار ند گی در شهر ستا ن در ماه های دی ، بهمن وحدأقل آن درماه های خرداد ، تیر و مردا د صورت می گیرد . میزان با رند گی متوسط  سا لا نه د ر مناطق  شما لی 330 میلیمتر و در مناطق جنوبی 480 میلیمتر می با شد .

رطوبت نسبی در طول ماه های مختلف بین 5/14 تا 80 در صد در نوسان بوده که در د یماه به حدأکثر ودر خرداد ماه به حدأقل می رسد.  زبان مردم سمیرم فارسی است ولی اغلب آنان به دلیل داد وستد ود یگر اختلاطها ی خا نوادگی با عشا یر کوچ رو و طوا یف کهکیلویه بو یر احمد و چها ر محال وواقع شدن شهرستان بین این سه استان عده ای از مردم که اکثریت آنان را روستائیان تشکیل می د هند به زبان ترکی ودَری نیز صحبت می کنند . ا ز ا ها لی شهر نیز عده ا ی ا ز کَسبه که با عشا یر د ا د وستد دارند به منظور تفهیم بیشتر مطا لب ترکی صحبت می کنند دراین شهر ستان وَجه تَسمَیه پاره ا ی از ا سامی از جنگل ها ی فراوان در این مناطق شکل گرفته است واز جمله وَنَک بیان گر ون زیاد (نوعی چو ب محکم) و چنار بلوط ا ست .چشمه های فرا وان ا ز کو هسا ران جاری هستند و با رش زیاد  و برف ها ی سنگین بر دا منه و ارتفاعات ، باعث ایجاد پوشش گیا هی پا یا وفصلی همراه چمنز ارهای خٌرَم گرد یده ود ر بعضی نقا ط ، منا طق د ید نی جالبی ر ا برا ی عموم به ا ر مغا ن آو رده ا ست .رود خانه ها ی ز یا د ی د ر سطح ا ین شهر ستا ن د ر شما ل غرب و جنوب جریا ن د ارند و تعدادی ا ز آن ها منابع خو بی برا ی کشا ورزان د ر شهر و د هات گرد یده- ا ند و تعد ا د ی نیز ا مر و ز هنو ز هم به کار گرفته می شو ند . با توجه به مو قعیت جغرا فیائی  وا قلیمی ا ین مناطق، ا ین رود خانه ها ی بزرگ عبارتند ا ز :  ما ر بر در جنوب که درد هستانهای پادنای علیا وسفلی جریان د ارد و با غات عظیم میوه را به وجود آورده است. در غرب رودخانه های: کَندوان - ونک - رودخانه قلعه قدم که در جبهه میانی جریان داشته ود هستان ونک را مشروب می کنند ورودخانه شمس آباد ونک هم بدون ا ستفاده در ا ین منطقه به رود خٍرسا ن می ر یزد وا ز آن جا به خلیج فارس می پیو ند د .

 در منطقه تنگ خشک بی بی سیدان کشتزار ها ی بر نج به وجود می آید و بهر حال طبق نقلی ا گر مقدار کل آب ا ین شهر 100% د ر نظر گرفته شود بیشتر ا ز 5% آن هم ا ستفا د ه نمی شو د ولی ز مینه ا ستفا ده  بکار گیری د ر ا ین مناطق فرا وان  ا ست که تا  کنون توجهی بدان نشد ه ا ست  .  د ر کل همه آبها ی ا ین شهر ستا ن در نواحی غرب  و جنوب غربی به  هم می پیو ند ند  و ر ود خٍر سان ر ا  به وجود می- آ ورند ور ود خانه بزرگ خر سان پس ا ز طی مسیر به رود خا نه بزرگ کارون می- ر یزد  و سپس ر ا هی خلیج فارس و د ر یای عمان می گردد.

منطقه سمیر م در حوزه رسوبگذارای زاگرس قرار گرفته  واز نظر مورفولوژی دارای روند عمومی شمال غرب-جنوب شرق می باشد که تحت تأثیرتکتونیک زاگرس با همان روند قرار گرفته است . بر جستگی ها ی مهم منطقه را اکثرا” سنگ های آهکی کرتاسه ،آسماری وگا هی نیز آ هکهای د وره ا ئوسن تشکیل داده اند . دشتهای منطقه اکثرا” ر سوبا ت رود خانه ای ،  ر سوبات دوران چهارم می باشند .بعضی از دشتهای بزرگ حوزه مانندد شت مهر گرد (وردشت) در ساختمان ناود یس واقع شده که سنگ کف آن از طبقات مارنی ویا شیلی کرتاسه تشکیل گردیده است ،به طور کلی می توان ا ز نظر جغرا فیائی منطقه رابه سه بخش تقسیم نمود:

1.   ارتفاعات حو زه های کو هستا نی

2.  تپه ماهو ر ها و کو هپا یه ها  

3.  د شت ها

ارتفاعات حوزه های کوهستانی خود به دو قسمت تقسیم می شوند:

ا لف)  ا ر تفا عات جنوب  و جنوب غربی منطقه  :  سلسله جبال د ینار ،  ارتفاعات جنوب وجنوب غربی را تشکیل می د هد  که  مرتفع ترین قله آن دنا دارای 4444 متر ارتفاع ا ز سطح د ریا ست  . ا ین ا رتفاعات اکثرا” صخره سا ز با شیب زیاد بوده  و به علت شرا یط آب وهوائی خا صی که دار ند  پوشیده ا ز برف هستند که خود یکی ا ز عوامل مهم در فرسا یش فیز یکی تشکیلات می با شد .

ب‌)       ارتفا عات شما لی و مرکزی منطقه : ارتفاعات شمال منطقه واکثرا” آ هکها ی د و ر ان سوم  به رنگ  نخود ی با  ضخا مت  متوسط  و با  فر سا یش و ا ر یزه ا ی مشخص می شو ند .

ج)  تپه  ما هو ر ها و کو هپا یه ها  :د ا منه ارتفاعات منطقه را بیشتر تپه ما هو رها و کو هپا یه ها یی با ارتفاع متوسط و به طور پر ا کنده که تماما” هما ن روند اصلی ارتفاعات را دارند و ا کثرا” ا ز ر سو بات و ا ر یزه ا ی فر سا یش یا فته ا ز ارتفاعات تشکیل شد ه ا ند  . که ا ین تپه ما هو ر ها نسبت به فر سا یش حساس بود ه  و د ر بعضی نقاط  (سولَکان) فرسایش را به وجود آورده اند واکثرا” بدون پوشش گیاهی یا با پو شش گیا هی کم می با شند .

د)  د شت ها  :  به  طور  کلی د شت ها  را  رسو بات  د وران  چها رم و تر ا سها ی آ بر فتی و وواریزهای د ا منه ا ی د رشت دانه ،  رسوبا ت مخروط ا فکنه و سیلا بها  و رسوبا ت  رو د خانه ا ی با دانه بند یها ی مختلف به وجود آ ورده ا ند . ضخا مت آ برفت در ا ین دشت ها کم و ا ز نظر آبها ی ز یر ز مینی چند ان غنی نمی با شد . در بعضی نقاط ا ین دشتها به علت قرار گرفتن در د ا منه نا ود یس ها ، سنگ کف آن ها بالا بوده ، سفره ها ی سطحی قابل توجهی ر ا به وجود آ ورد ه ا ند وا کثرا” د ر ا ین مناطق ر و یشگا ه هائی به صورت مرغزار در آ مد ه که محل منا سبی برا ی چر ا ی ا حشام می با شند . مهمتر ین د شت ها ی شهر ستا ن به قرار ذ یل هستند  :

  1.            د شت قبر کیخا                                       4.      دشت مهر گرد (وَرد شت)

 2.            د شت حنا                                               5.      دشت قو ر تَپَسی

 3.           دشت سمیر م 

موقعیت شهرستان سمیرم

ویژگیهای طبیعی - این شهرستان در165 کیلومتری جنوب اصفهان ،میان استانهای فارس ، کهگیلویه وبویراحمدوچهارمحال وبختیاری واقع شده است ومساحت آن در 5/5297 کیلومتر مربع است ومنطقه أی کوهستانی است . مهمترین ارتفاعات آن رشته کوههای دینار(قله دنا) است که درمرزاستان اصفهان وکهگیلویه وبویراحمدواقع شده است .

شهرستان سمیرم دارای آب وهوای کوهستانی بازمستانهای سردوپربرف وتابستانهای خشک ومعتدل است . پوشش گیاهی این منطقه متنوع است وبیشترشامل استپهای کوهی وچمنزارودرختان جنگلی است وبااینکه براثربی احتیاطی وقطع بی رویه ازبین رفته اند، هنوزهم ازمهمترین مراتع جهت پرورش دام بحساب می آیند. دوچشمه معروف دراین شهرجریان دارد،به نامهای چشمه خوانساروچشمه خانعلی که دارای آبی گواراوزلال می باشند. رودخانه های معروف سمیرم ، عبارتنداز:ماربر،ونک ،شمس آبادوحناکه همگی سرانجام ویکجابه رودخرسان ملحق می شوند.

ازمناظردیدنی این منطقه آبشارمعروف آن است وهمچنین تخت سلیمان ،آب ملخ ، دهات پادنا ودیگردیدگاههای طبیعی کوهستانی رامی توان نام برد.

ویژگیهای انسانی - درباره وجه تسمیه سمیرم مطالب مختلفی نقل شده است ازهمه معروفترگویند بعلت آب وهوای سردبه این منطقه سمیران گفته اند(زمیران ) که بعدهابه سمیرم تبدیل شده وبمعنای سردسیراست . جمعیت این شهرستان درسرشماری سال 1370 ، 85000 نفربوده است . این شهرستان ازدوبخش مرکزی وپادناتشکیل شده است . ایل قشقائی که ازتیره های مختلفی تشکیل شده اند، درهنگام ییلاق به این منطقه آمده وبامردم ارتباط ودادوستد دارند.

ویژگیهای اقتصادی -  60درصد مردم به کارهای کشاورزی ودامپروری اشتغال دارند. موقعیت کوهستانی وآب وهوای معتدل موجب گسترش باغهای سیب گردیده که همه ساله مقدارفراوانی به خارج ازاین منطقه صادرمی گردد. بعلت زمینهای حاصلخیزوآب کافی ،محصولاتی نظیرگندم ، جو ، چغندرقندوگیاهان علوفه أی وحبوبات هم بدست می آید،این شهرستان متاسفانه ازلحاظ صنعت فقیراست ، هرچندکه ازلحاظ مواداولیه ازامکانات بالقوه أی برخوردار می باشد، معادن خاک نسوز پشته وخاک گچ ازمعادن این شهرستان است . صنایع دستی کارگاهی این شهرستان ، مانند قالیبافی ،گلیم وجاجیم بافی شهرت دارد.

راهها-  با وجود اهمیت این منطقه که درمیان سه استان وبرسرراه عشایر قرارگرفته است ، لیکن تاکنون راههای آن چندان توسعه نیافته است . هرچندپس ازانقلاب گسترش راههاابعاد وسیعتری یافته ،اما کافی بنظرنمی رسد. هم اکنون مهمترین جاده ارتباطی آن به قمشه ازشمال وبویراحمد وبهبهان ازجنوب است که بتازگی احداث شده است .

مدتی پیش همراه با دوست عزیزم نوید شکروی برای تهیه‌ی تصاویری از کاروانسرای «میان‌کتل» به این بنای تاریخی و گمنام کازرون رفتیم. مدتی است نوید تحقیقاتی را در مورد بنا و پیشینه‌ی تاریخی این کارونسرا انجام می‌دهد. آنچه که در ادامه می‌آید متنی است که ایشان برای معرفی «کاروانسرای میان‌کتل» در این وبلاگ ارائه دادند:

در 35کیلومتری شهرستان کازرون و در منطقه «دشت‌برم» پس از ورود به روستایی با همین نام و حرکت به سوی «کتل‌پیرزن» با طی مسافتی حدوداً 5کیلومتر به بقایای کاروانسرایی زیبا به نام «میان‌کتل» می‌رسیم که در بین مردم به کاروانسرای «شاه‌عباسی» نیز معروف است. این بنا از بقایای آثار دوره‌ی قاجاری متأخر است و بر روی تپه‌ای مشرف به دشت سرسبز و زیبای برم، قرار گرفته است. کاروانسرای میان‌کتل در مسیر جاده قدیم کازرون‌ـ‌شیراز قرار دارد که از زمان نادرشاه افشار به علت رونق بندر بوشهر به عنوان یک بندر نظامی، بسیار مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

بنا دارای پلانی به شکل مستطیل و یا ذوزنقه با ابعادی متفاوت است که در حدود 3500مترمربع وسعت دارد و از این مقدار 2500مترمربع زیربنای اطاق‌ها و بخش‌هایی است که در اطراق حیاط مرکزی آن قرار دارند. این بنا به مانند بسیاری از کاروانسراهای کوهستانی دیگر به دلیل ایجاد امنیت بالا تنها دارای یک در ورودی می‌باشد که در ضلع جنوبی آن قرار گرفته است. همچنین در قسمت جنوب‌غربی و در مجاور درب ورودی، برجک نگهبانی وجود دارد که مشرف به دشت بوده است.

بنا از لحاظ معماری به صورت چهارایوانی با حیاط مرکزی ساخته شده است. در مرکز اضلاع شرقی و غربی دو حجره‌ی بزرگ و همچنین 2حجره‌ی کوچک در هر دو سوی این قسمت‌ها قرار دارد (دارای 2حجره‌ی کوچک و 2حجره‌ی بزرگ). در اضلاع شمالی و جنوبی نیز چهار حجره‌ی کوچک وجود دارد. اصطبل نگهداری احشام نیز در بخش جنوب‌غربی آن قرار دارد که از طریق دالانی وسیع به محل درب ورودی مکان متصل می‌شود. آب‌انبار این بنا نیز در ضلع شمالی آن قرار دارد که در این قسمت نیز با حوضچه‌ای تمام سنگی برخورد می‌کنیم.

در قسمت جنوب‌شرقی نیز مکانی قرار دارد که دیواره‌های آن تماماً از سنگ مالون است و متأسفانه بخش‌های زیادی از آن فرو ریخته. از آنجا که این بخش دارای تزئینات و مصالح خاص خود بوده و همچنین دیدی بسیار زیبا نسبت به منطقه‌ی دشت‌برم داشته به احتمال زیاد به عنوان بهارخواب مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

از نکات قابل توجه دیگر در این کاروانسرا می‌توان به استفاده از سنگ مارن (مالون) در نمای بیرونی و داخلی و موارد تزیینی بسیاری همچون طاقچه‌های گچبری شده‌ی متعدد، ناودان‌های سنگی، سنگبری‌های تزیینی، طاقچه‌های سنگی و... اشاره نمود. در بالای در ورودی، سنگبری زیبایی به شکل نوع خاصی از «ترنج‌ایرانی» نیز جلوه‌گر است.

کاروانسرای میان‌کتل پانزدهمین اثر شهرستان کازرون بود که در سال 1379 و با شماره‌ی 3668 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

با تشکر ویژه از محسن عباسپور در کازرون از وبلاگ خاک پر گهر

روستای دوان در دوازده کیلومتری شمال کازرون و در دامنه‌ی کوهی از رشته کوه‌های زاگرس قرار دارد. آب و هوای معتدل، وجود تاکستان‌های بسیار و گویش کهن فارسی از ویژگی‌های این روستاست. پیرامون قدمت تاریخی این روستا (چه پیش از اسلام و به خصوص در زمان ساسانیان و چه پس از آن) مقالات زیادی ارائه شده است. وجود گورستان‌های متعدد، ته ستون‌ها، یک بنای احتمالاً ساسانی در داخل روستا، کتیبه‌هایی به خط کوفی و قلعه‌ی دختر این روستا جزء اسناد تاریخی آن محسوب می‌شوند. تقریباً در اکثر کتاب‌هایی که پیرامون جغرافیا و تاریخ کلی شهرستان کازرون منتشر شده نامی از این روستا آمده است. کتاب "فرهنگ گویش دوانی" تالیف عبدالنبی سلامی (نشرآثار) و مقاله‌ی "کتیبه‌های کوفی کازرون" نوشته عماالدین شیخ‌الحکمایی، در کتاب کازرونیه (دفتر اول) ـ نشر کازرونیه، از منابعی هستند که به طور خاص به فرهنگ و تاریخ روستای دوان پرداخته‌اند.

بنایی که کمتر در متون منتشر شده از آن نام برده شده و حتی علیرغم تمامی شایستگیش از ثبت در فهرست آثار ملی ایران نیز باز مانده است، در ارتفاعات بالای کوه‌های دوان واقع شده و به "قلعه‌ی دختر" معروف می‌باشد. این بنا بر روی یکی از ارتفاعات بلند رشته کوه‌های شمالی کازرون و مشرف به دشت وسیع این شهرستان واقع شده است. بیان دقیق قدمت آن نیازمند حضور کارشناسان میراث‌فرهنگی و حفاری دقیق منطقه است، اما با در نظر گرفتن شواهد حداقلی که از مدفون شدن در خاک در امان مانده‌اند (مانند دیواره‌های دور قلعه، خورده سفال‌های درون آن، دیواره‌ها و نوع بناهای ساخته شده درون قلعه، ملات به کار رفته در بنا و...) می‌توان فرض اولیه را بر ساسانی بودن آن قرار داد. (بیان قدمت و کاربری دقیق این قلعه منوط به پژوهش و کاوش کارشناسان و متخصصین حوضه‌ی میراث‌فرهنگی می‌باشد.) عدم توجه حفاظتی و علمی (نبود یا پایین بودن مطالعه پیرامون آن) بعلاوه کاوش‌های غیرمجاز منجر به وارد آمدن صدمات فراوانی به این قلعه‌ی تاریخی شده است.

وجه تسمیه دختر جهت نامگذاری قلعه‌های دختر:

یکی از نظریه‌هایی که پیرامون نامگذاری قلعه‌های دختر در ایران مطرح می‌شود، مربوط به دید فرهنگی ایرانیان به دخترهاست. همانطور که می‌دانیم دختر در فرهنگ ایرانی به عنوان موجودی بکر و دست‌نیافتنی قلمداد می‌شود. قلعه و یا دژهایی را هم که بر روی کوه‌ها و یا تپه‌ها بنا شده و دسترسی به آنها به هر نحو با مشکل امکانپذیر بوده به نام قلعه‌ی دختر نامگذاری می‌شده‌ است.

نظریه‌های مختلف دیگری نیز پیرامون نامگذاری این اماکن به نام دختر وجود دارد که اگر فرصتی بود در بخشی دیگر به آنها نیز خواهم پرداخت.

مسیردستیابی:

از روستای دوان راه‌های متعددی جهت دسترسی به ارتفاعات بالای کوه‌های آن وجود دارد. یکی از این راه‌ها که در قسمت شرقی آن واقع شده است، مسیری مارلو است که از میان تاکستان‌های معروف این روستا عبور کرده و پس از طی مسیری حدوداً سه ساعته شما را به قلعه‌ی زیبای دختر روستای دوان می‌رساند.

همیشه چهره‌های آشنا، صداهای آشنا، تصاویر آشنا و یا حتی رنگ‌های آشنا، صمیمتی خاص و احساس آرامش شگفت‌انگیزی را به مخاطب تقدیم می‌کنند. ممکن است سال‌ها از صمیمی‌ترین دوستان خود دور بوده باشید و یکباره با شنیدن ریتم خاصی از صدای وی تمامی خاطرات شیرین و لحظات دوست‌داشتنی که با یکدیگر داشته‌اید را به خاطر بیاورید و یا ممکن است پس از مدت‌ها غوطه‌وری در روزمرگی بطور تصادفی از کوچه‌ای که شبیه کوچه‌ی کودکیتان است عبور کنید و صدای آهنگی که از رادیو پخش می‌شود شما را به ابتدای کودکیتان و پاهای برهنه‌ای که با آنها تقریباً تمام کوچه پس کوچه‌های محله‌تان را گشته‌اید ببرد. یکی از عناصری که حجم عظیمی از خاطرات را می‌تواند بخاطرمان بیاورد «بو» یا همان رایحه است. ایرانیانی که سال‌ها از وطن دور بوده‌اند همواره از بوی خاص وطن یاد می‌کنند و یا بوی خاک نمناکی که برای اکثر ما یادآور روزهایی فراموش شده است.

در این میان مطمئناً برای کازرونی‌ها یکی از بوهای خاطره انگیز بوی بهار نارنج خیابان‌های کازرون است. عطری که همیشه با نزدیک شدن به نوروز زمینه‌ی زندگی شده و نشاط عجیبی به انسان می‌دهد. یکی از درختانی که همواره در شهرسبز کازرون به وفور یافت می‌شود نارنج است و در این راستا نام «باغ‌نظر» با پیشینه‌ی تاریخی بالغ بر 250 سال در کازرون با نام نارنج و بهارنارنج همراه می‌شود. با نزدیک شدن به نوروز و شکوفه دادن درختان نارنجی که در اکثر خیابان‌های کازرون وجود دارد تصمیم گرفتم این یادداشت را در مورد باغ نظر تاریخی کازرون که هنوز پر از درختان نارنج است اختصاص دهم. به همین منظور نیز بخشی از مقاله‌ی «طایفه‌ی افشار کازرون» که در کتاب کازرونیه (دفتر اول، انتشارات کازرونیه، 1381) و به قلم مرحوم محمدمهدی مظلوم‌زاده نوشته شده است را بیاورم.

نکته‌ای که بایستی به این متن اضافه کنم این است که باغ‌نظر اکنون تقریباً در جوار بخش مرکزی شهرستان کازرون و در خیابان حافظ‌شمالی قرار دارد.

خواجه علی‌قلی‌خان‌افشار در سال 1150 هجری قمری، در جنوب غربی شهر کازرون و به فاصله‌ی کمی از شهر، باغی احداث کرد که چون تاریخ آن با کلمه‌ی «نظر» مطابقت داشت، به «باغ‌نظر» موسوم و معروف گردید.

باغ نظر به واسطه‌ی زیبایی و خرمی‌اش در فصول سال، محل استراحت و پذیرایی و خوابگاه بسیاری از شاهان و شاه‌زادگان و حکام و بزرگان و دیگر رجال ایران و فارس و کشورهای خارجی بوده است که به محض ورود به کازرون، به باغ نظر وارد می‌شده‌اند و به همین جهت این باغ خاطرات تاریخی زیادی دارد.

باغ نظر دارای چهار خیابان است که در یک تقاطع به صورت چهارراه، همدیگر را قطع می‌کنند. طول خیابان بزرگ حدود 208 متر و طول خیابان کوچک‌تر حدود 135 متر می‌باشد. در حواشی خیابان‌های مزبور درخت نارنج زیادی به ردیف غرس شده که بر زیبایی باغ افزوده است. مساحت باغ‌نظر را نیز 5/3 تا 5 هکتار نوشته‌اند و درختان آن عموماً مرکبات به خصوص درخت نارنج، بکرایی (لیموی تلخ)، انار و خرما است.

مرحوم فرصت‌الدوله‌ی شیرازی (1271/1339ق) در کتاب «آثارعجم» درباره‌ی این باغ می‌نویسد:

«باغ نظر کازرون مشهور آفاق است و این فقیر سه روز و سه شب در آن باغ مسکن داشتم و از درخت‌های نارنجش محصوظ بودم.» و در جای دیگر می‌نویسد:

«و قریب به شهر باغی است مسمی به باغ‌نظر به غایت دلگشا و به نهایت جان‌افزا. اشجار آن تمام نارنج‌های بلند قامت قوی‌پیکر است که کمتر در فارس درخت نارنج بدان جثه و تنه دیده می‌شود.»

مرحوم صدرالسادات کازرونی در کتاب «آثارالرضا» درباره‌ی این باغ و باغ‌های دیگر کازرون می‌نویسد:

«درختان خوب و مرغوب با اسلوب، از پنجاه (یا 150؟ ) سال قبل تا امروز و به ردیف غرس شده و رده بسته که چشم روزگار در مملکت ایران مانند نارنجستان کازرون، باغ و نارنجستانی ندیده.»

مرحوم محمدحسین رکن‌زاده «آدمیت» در کتاب «فارس و جنگ بین‌الملل» درباره‌ی پیدایش این باغ در سال 1338 هجری قمری می‌نویسد:

«باغ‌نظر، از باغ‌های قدیم و نشاط‌انگیز کازرون است که به داشتن درخت‌های نارنج کهن‌سال در تمام فارس شهرتی بسزا دارد و از تفرج‌گاه اهل ذوق و معرفت می‌باشد. نگارنده در سال 1338 هجری قمری، شبی را در آن باغ به روز آورده و سحرگاهان از بوی دلاویز بهار نارنج محظوظ و مسرور گشته است.»

مرحوم سیدمحمدتقی مصطفوی هم در کتاب «اقلیم پارس» از این باغ اینگونه یاد می‌کند:

«باغ‌نظر، در خارج شهر و در جانب جنوبی شاه‌راه کازرون به بوشهر است که به واسطه‌ی دارا بودن درخت‌های نارنج بلند و کهن‌سال و تنومند معروف می‌باشد.»

مرحوم علی‌نقی بهروزی کازرونی درباره‌ی باغ‌نظر کازرون مقالات متعدد و مفصلی در نشریات تهران و شیراز به چاپ رسانیده است؛ از جمله مقالات «باغ‌نظر کازرون» مندرج در مجله‌ی تغما (سال 28 شماره‌ی 9) و روزنامه‌ی پارس (شماره‌ی 4286-28/4/1358). آن مرحوم در یکی از مقالاتش می‌نویسد:

«حاج علی‌قلی‌خان افشارکازرونی در سال 1207 هجری قمری باغ‌نظر و رقبات دیگری شامل پنج قطعه زمین، چهارمزرعه، چهارآسیاب و شش قنات را وقف کرد و تولیت آنها را به خواجه رضاقلی‌خان، فرزند خواجه حسن‌علی افشار محول داشته است.»

فضلای ارجمند و محققان دانشمند آقایان محمدجواد بهروزی، منوچهر مظفریان، علی‌اکبر عبدالهی و دیگران نیز مطالب ارزشمندی درباره‌ی باغ‌نظر کازرون در کتاب «شهرسبز» (ص45)، رساله‌ی «جغرافیای کازرون» (ص7) و روزنامه‌ی اطلاعات 27 (مقاله‌ی باغستان‌های فارس، دریچه‌های بهشت) نوشته و چاپ کرده‌اند که در خور اهمیت وافر است.

در کنار درب ورودی و قدیمی باغ‌نظر گودال عمیقی بود که در سال 1310 هجری قمری به وسیله‌ی حسین‌قلی‌خان «نظام‌السلطنه» احداث شده و ماده‌ی تاریخ آن، اثر شیخ محمدخان ایزدی‌کازرونی، روی یک قطعه سنگ مرمر و بر پیشانی باغ نصب گردیده بود.

این گودال عمیق از آب قنات پر می‌شد و به صورت دریاچه‌ی مصنوعی نسبتاً کوچکی در آمده بود و خیلی زیبا و تماشایی بود. این برکه بعدها خشک و بی‌مصرف ماند که به «گود باغ‌نظر» معروف بود و در سال‌های اخیر از آوار پر شده و روی آن بناهای مسکونی ساخته شده است. در سمت راست درب چوبی سابق باغ نیز آب انباری بود که بعد از خشک شدن برکه‌ی مزبور بنا شده بود و در تعمیرات و تغییرات جدید باغ آب انبار مذکور هم از میان رفته است.

مدتی پیش که با دوستانم به دره‌ی «اوسودوک» (در اولین یادداشت همین وبلاگ توضیحات کاملی پیرامون این دره داده شده است) رفتیم، دوست راهنمایی که با ما آمده بود مسیر منتهی به روستای «پوسکان» را که از روی کوه می‌گذشت نشانم داد. مدت‌ها بود که دوست داشتم به این روستای تاریخی سری بزنم و مخصوصاً قلعه‌ی این روستا را که کتاب هم در مورد آن چاپ شده است از نزدیک ببینم. این بود که تصمیم گرفتم به پوسکان بروم. از کازرون حرکت کرده، پس از عبور از روستاهای «مهرنجان» و «مشتان» به «بوعلی» رسیدم. جاده‌ای را که به پشت تپه و مسیری که دوست راهنمایم در دره‌ی اوسودوک نشان داده بود پی گرفته و به روستایی به نام «علی‌آباد دوتو» رسیدم. از اهالی سراغ روستای پوسکان را گرفتم. تمامی آنها مسیری یکسان را در دل کوه نشان دادند و گفتند که اگر پیاده هستی از این مسیر باید بروی ولی اگر وسیله‌ی نقلیه داری می‌توانی به روستای «بالاده» رفته، از آنجا به روستای «دادین» و پس از آن به «پوسکان» بروی. مسیری که از کازرون با ماشین باید طی شود تا به این روستا رسید بین 2 تا 3 ساعت طول خواهد کشید.

مسیری که اهالی روستا در کوه به من نشان داده بودند را مقصد قرار داده و پس از عبور از مزارع به کوهپایه رسیدم. مسیر در کنار پرتگاهی در دل کوه و در مجاورت ایستگاه خط انتقال لوله‌ی گاز قرار داشت. نکته‌ی بسیار جالب توجهی که در این میان توجه مرا به خود جلب کرد، وجود راهی ساخته شده توسط انسان به صورت پیچ‌هایی بود که صعود را با حداقل مشکل ممکن می‌ساخت و تا میانه‌های کوه ادامه داشت. پس از کوهنوردی 45 دقیقه‌ای توانستم به بالای کوه برسم. پشت سر من (مسیری که طی کرده بودم) دامنه‌ای زیبا و نیمه ملایم کوه بود که به دشت کازرون ختم می‌شد و از آنجا می‌شد به راحتی شهرستان کازرون، چندین روستای آن و دریاچه‌ی زیبای پریشان را دید و در روبرو صحنه‌ای نادر و بسیار جذاب خلق شده بود. روستای پوسکان درست در میان دایره‌ای از کوه‌ها قرار داشت و در اطراف آن مزارعی بود که با پرچین از یکدیگر جدا شده بودند. بافت خانه‌ها و منطقه اینطور می‌نمودکه سال‌هاست کسی به این روستا حتی نزدیک هم نشده. تنها یک جاده خاکی از دل این روستا بیرون می‌آمد و در دل کوه‌های مقابل محود می‌شد.

اهالی روستای «علی‌آباد دوتو» گفته بودند وقتی به بالای کوه می‌رسی تنها یک مسیر مارلو برای پایین رفتن وجود دارد و درختی را به من نشان دادند و گفتند مسیر دستیابی در کنار آن درخت قرار دارد. شیب کوه در پشت آن (یعنی در قسمتی که بایستی پایین رفت تا به پوسکان رسید) تقریباً به صورت عمود دیده می‌شد. حدود 20 دقیقه در بالای کوه به دنبال مسیری برای پایین رفتن گشتم ولی نتوانستم مسیری را که گفته بودند پیدا کنم. با منظره روستای زیبای پوسکان خداحافظی کرده و به طرف «علی‌آباد دوتو» برگشتم. پس از بازگشت با اهالی در این مورد بیشتر صحبت کردم و با مشخصات دقیقتری که دادند دقیقاً متوجه محل قرار گیری مسیر شدم. در راه بازگشت هم متوجه شدم اگر از روستای «سیف‌آباد» آمده بودم زودتر به «علی‌آباد دوتو» می‌رسیدم.

در سفر بعدی‌ام به این روستای تاریخی (پوسکان) جزئیات بیشتری از بافت و آثار آن شرح خواهم داد.

شیراز

باغ های شیراز به زیبایی و طراوت مشهور است. اما چند باغ  شیراز از جمله آثار تاریخی نیز محسوب می شود. از جمله :

باغ جهان نما در کنار دروازه قرآن که ساختمان آن در دوره کریم خان زند مرمت و تجدید بنا شد، از تفرجگاه های شیراز است.

باغ دلگشا که نزدیک آرامگاه سعدی قرار دارد، در دوره تیمور از باغ های مهم و تفریحی شیراز بود. قدمت این باغ به دوره ساسانی نسبت داده شده و ساختمان موجود در آن ، متعلق به دوره قاجاریه است. این باغ در اردیبهشت – فصل چیدن بهار نارنج – بسته است.

باغ عفیف آباد با وسعتی حدود 127000 متر مربع از زیباترین باغ های تاریخی شیراز است. این باغ در دوره صفویه از باغ های مهم و گردشگاه پادشاهان بود. در میان این باغ که "گلشن" نیز نامیده می شود، عمارتی دو طبقه، آب نماها و زیرزمین وجود دارد.

باغ ارم که بنا و سردر آن از دوره قاجاریه به جای مانده، زیباترین باغ شیراز است. گل های زینتی و گونه های متنوع گیاهی موجود در این باغ ، آن را به باغ گیاه شناسی دانشگاه شیراز بدل ساخته است. باغ تخت در شمال شهر شیراز و در دامنه کوه بابا کوهی قرار دارد. در این باغ عمارتی به همت "اتابک قراچه داغ " در سال 480هـ . ق بنا شد. در زمان آقا محمدخان قاجار نیز بنای جدیدی در این باغ ساخته شد. در این باغ تاریخی، اکنون پادگان نظامی مستقر است. سایر باغ های شیراز در غرب شهر در منطقه قصر دشت قرار دارد و حدود 50 کیلومتر از سطح شهر را در برگرفته است. رودخانه اعظم ، نهرمعالی آباد و قنات های متعدد، این باغ ها را مشروب می کند.

چاه مرتاض علی: بالای کوه هفت تن در سلسله جبال" چهل مقام"، در شمال شهر شیراز و در شرق گنبد عضد ( گهواره دید)، چاهی به ژرفای سه متر با دو آب انبار و ساختمانی شامل چند اتاق وجود دارد که محل ریاضت و عبادت صوفیه و عرفا بود.

پارک قلعه بندر: بر فراز کوه قلعه بندر در محله سعدی ، پارک جنگلی به مساحت 10 هکتار وجود دارد که از آنجا منظره زیبای شیراز دیده می شود.

چشمه جوشک: این چشمه در محدوده شمال غربی شیراز، در کنار روستای " قصرقمشه" قرار دارد. این چشمه بزرگ، سرچشمه رودخانه اعظم است که باغ های تمام روستاهای مسیر خود مانند قصر قمشه ، منصورآباد و قصر دشت و ... را آبیاری می کند. مظهر چشمه جوشک و کناره های رودخانه ، گردشگاه مفرحی است.

منطقه بَمو: منطقه بمو در برابر کوه بمو، در 19 کیلومتری شیراز و درست مقابل تنگه الله اکبر، در جاده  شیراز- آباده واقع است. منطقه بمو دارای گونه های نادر جانوران به ویژه آهو و گونه های مختلف گیاهی است. این منطقه حفاظت شده چشم انداز زیبایی دارد. در این پارک چشمه بیدی، چشمه صادقی، چشمه فیلی، چشمه گردو و چشمه چنار با آب صاف و گوارا در دره های زیبا جریان دارند. دو قنات رکن آباد و آب زنگی در همین منطقه قرار دارند.

روستای قلات: در جاده شیراز- سپیدان، روستای ییلاقی قلات با خانه ها، باغ ها و چشمه های زیبا در دامنه کوه واقع است.

پیربناب: پیربناب که در زبان محاوره " پیربنو" نامیده می شود، چشمه بسیار بزرگی در 15 کیلومتری جنوب شیراز است. در اطراف این چشمه محیط با صفایی با درختان چنار وجود دارد که دشت برابر خود را سیراب می کند. آرامگاه مخروبه ای نیز در کنار چشمه وجود دارد که معروف به " شیخ اقطع " است.

سبزپوشان: در فاصله چهار کیلومتری پیربناب ، کوه سبزپوشان قرار دارد. غاری زیبا در این کوه وجود دارد که بقعه متبرکه یکی از امامزادگان را در دل خود جای داده است.

آبشار کوهمره سرخی: در جاده شیراز- کازرون، به فاصله 50 کیلومتر، جاده کوهمره سرخی جدا می شود. با گذر از چند روستا، منطقه ای پدیدار می شود که دارای آبشارهای کوچک متعدد و جنگل طبیعی کم درختی است.

دریاچه مهارلو: اطراف دریاچه مهارلو نقاط بسیار زیبا و دیدنی پدید آمده که مردم بسیاری را به خود جلب می کند.

4 آب معدنی دریاچه در روستای مهارلو، برای بیماری های پوستی مفید است.

آب رکن آباد: در 12 کیلومتری شمال شیراز، سرچشمه این آب قرار دارد که در سال 338هـ. ق توسط رکن الدوله دیلمی احداث شد. آب رکن آباد ضمن آبیاری روستای اکبرآباد ، از دروازه قرآن وارد شیراز می شد و محلات متعدد از جمله هفت تنان ، چهل تنان و حافظیه را مشروب می کرد.

برم دلک: تالاب زیبایی در 4 کیلومتری روستای برم دلک است.

دریاچه دشت ارژن: دریاچه ای است با آب شیرین و با فضای سبز. روستای دشت ارژن و چشمه سلمان در56 کیلومتری جاده شیراز- کازرون قرار دارد. این دریاچه زیستگاه پرندگان مهاجر است.

تفرجگاه میان کتل: در فاصله 20 کیلومتری دریاچه دشت ارژن، با چشم اندازی زیبا، محل نگه داری گونه های نایاب گوزن زرد است.

اطراف رودخانه قره آغاج: به ویژه اطراف بند بهمن نزدیک شهر کوار در 45 کیلومتری شیراز ، منطقه ای زیبا و خرم است. چشمه خارگان نیز با جنگل بلوط زیبا در مجاورت این رودخانه واقع است.

علاوه بر این نقاط ، در شهرستان شیراز چشمه های فیل، رچی، سلیمانی، خارگان و تفرجگاه چاه محکی و دشت خضر، دیدنی است

دشت ارجن . دشت ارزن . در سرزمین فارس نزدیکی شیراز قرار دارد، زمانی عضدالدوله برای صید بدانجا رفته بودو متنبی (شاعر عرب ) را گفت که شعری درباره آنجا بگوید. متنبی قصیده ای سرایید که مصراع ذیل از آن است :
سقیا لدشت الارزن الطوال .
(از معجم البلدان ) (از برگزیده مشترک یاقوت ، ترجمه محمدِ پروین گنابادی ).
مرغزار دشت ارژن بر کنار بحیره ارژن است و بیشه ای است و معدن شیر، طول آن ده فرسنگ در عرض یک فرسنگ. (از فارسنامه ابن البلخی ) (از نزهة القلوب ) .

ده مرکز دهستان دشت ارژن بخش کوهمره نودان شهرستان کازرون . سکنه آن 580تن . آب آن از چشمه معروف به چشمه سلمان . محصول آنجا غلات و حبوب است . (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

 درصورت پایان یافتن طرح ۴۰۰۰هکتاری پرورش میگو، سالانه ۷هزارتن میگو به ارزش ۵۰میلیون دلار تولید و ۴هزارفرصت شغلی ایجاد می گردد.

   درمنتهی الیه جنوب شرقی ایران، درآخرین نقطه مرزی آنجا که شهرستان چابهاربه خط تماس با مرز پاکستان می رسد، مشرف بر خود «گواتر»، بندری کوچک و قدیمی قرار گرفته که چندصباحی است برای سرمایه گذاران کشورمان نامی آشنا گشته است. آنجا گواتر است؛ بندری آنسوی ناکجای جغرافیای تاریخ.

گواتر تکه کوچکی از سرزمین بلوچستان است . بلوچستان سرزمین دردها و رنج های فراموش شده، بلوچستان یادآور فاصله عمیق فقر و غنا، بلوچستان زادگاه تنها دونلی نواز جهان (۱) ، بلوچستان زادگاه دادشاه و گواتر برگوشه یی از گستره این خاک همچنان ایستاده است و خوابش نمی برد. پیرمردی از اهالی منطقه رونق گذشته را این چنین تصویر می کند: «آفریقا تجارتش دست ما بود. از بندر گواتر ماهی و حصیر می بردیم به آفریقا با جهازهای بادی که دوهزارتن هندی گنجایش داشت. ۲۵ روز تا دارالسلام می رفتیم . وقتی هوا خوب بود ۱۴ روزه این کار را می کردیم. موقع برگشت چوب کندل می آوردیم به گواتر، خالی می رفتیم خرمشهر، پسته و بادام می بردیم به بمبئی یا از بصره خرما می بردیم آفریقا چوب بار می کردیم به گواتر…»

قدیمی ترین سند ایرانی ، کتیبه های میخی داریوش، نام این سرزمین را «ماکا» ضبط کرده است. بعد از اسلام این سرزمین «مکران» نام گرفت که درحال حاضر منطقه جنوبی بلوچستان نیز به نام «مکران » معروف است. بنابه روایت مارکوپولو که درحدود سالهای ۶۸۳ـ۶۸۷هجری قمری هنگام مراجعت از چین از حدود مکران عبور کرده ، درآن تاریخ ایالت بلوچستان پادشاهی مستقل داشته است. درسال ۱۰۲۲ هجری قمری، گنجعلی خان(۲) حاکم معروف کرمان درعصر شاه عباس اول بلوچستان را به تصرف خود درآورد وملک میرزا را که از اعقاب صفاریان بود به امارت بلوچستان برگزید.

درسال ۱۳۰۷ هـ.ش در زمان رضاشاه برای سرکوب سرداران وهمچنین رفع غائله بلوچستان به آن خطه لشکرکشی شد. اینک بلوچستان بعد از چند دهه آرامش با مشخص شدن اهمیت ژئوپلتیکی آن زمینه ساز تحولاتی آینده ساز خواهد بود.

شهرستان چابهارهم اکنون به عنوان یکی از قطب های تجاری و از نواحی مستعد جهت پرورش میگو مطرح است . چابهار ۱۵۶۰۷ کیلومترمربع مساحت و بیش از ۱۶۰هزارنفر جمعیت دارد و دارای آب و هوایی گرم و نسبتاً مرطوب است . هوای چابهار دراوج گرمای تابستان به علت وزش بادهای موسمی (مونسون) معتدل می گردد. اما آنچه که موجب گشت گواتر به عنوان نگین انگشتری چابهار مطرح گردد آغاز طرح ملی پرورش میگوی غرب باهوکلات است.

   در راه گواتر

از چابهار به طرف شرق یعنی مرز پاکستان حرکت می کنیم. از بندر صیادی «رمین » می گذریم و آنگاه به تراس های مرتفع کوهستانی برخورد می کنیم که هیبت خود را به رخ آبی بیکران دریای عمان کشیده است ، اکنون دریا زیر پای ماست و ناوک نگاهمان افق دریا را نشانه رفته است. مقصد بعدی دیگر بندر صیادی یعنی «بریس» است که درپای یک صخره عظیم کوهستانی ایجاد شده است و قایق ها به طرز زیبایی درکنار اسکله پهلو گرفته اند. بی تردید بریس از زیباترین اسکله های صیادی ایران و شاید زیباترین آنهاست به خصوص آن که درصورت مساعدبودن شرایط بارندگی ، در فواصل جاده بریس وکوهها وتپه های مخروطی آن، تالاب لیپاریکی یکی از مناظر بدیع طبیعت را شکل می دهد، درحاشیه تالاب، شتران تشنه ، از آب گوارای آن سیراب می شوند و درقسمت های میانی اش فلامینگوها و دیگر پرندگان مهاجر، مأمن مناسبی برای خود خواهند یافت .

از مهمترین محصولات دریایی این بنادر، ماهی شیر، شوریده، حلوا و سنگسر و از رده سخت پوستان محصول جهانی لابستر (شاه میگو) است.

شاه میگو در طول فصل محدود صید (یک تا دو ماه درسال ) سالانه بین ۲۰تا ۳۵ تن صید می شود که ارزش صادراتی این آبزی به صورت دم عمل آوری شده و منجمد کیلو ۲۲ تا ۳۰دلار بوده و صادرات به روش زنده به ازای هرکیلو از ۳۵ تا ۵۰ دلار ارزآوری دارد. از بریس گذشته و پیش رویمان پسابندر خودنمایی می کند که نمای موج شکن آن از بالای تراس کوهستانی بسیار زیباست. جزیره معروف به شیطان از دور پیداست. آیا به راستی آنجا خانه شیطان است؟! از فراز کوه سرازیر می شویم اکنون قریب به صدکیلومتر از چابهار دورشده ا یم ، دیگر بار وسیله نقلیه مان ما را به کوهها و صخره های مرتفع رهنمون می سازد، دیگر به گواتر این سرزمین اعجاب برانگیز نزدیک شده ایم سرزمینی که روزگاری نه چندان دور، جلوه پررونقی داشت که قبرستان متروکه گواتر و باند فرودگاه قدیمی انگلیسی ها یادآور آن روزگاران است. بندر گواتر درهمین مکان و درانتهای جاده فرعی مشرف به خلیج گواتر قرار گرفته است و صیادان در فصل صیددر داخل کپرها به استراحت پرداخته و درزمان مناسب از شبانه روز به دل دریا می زنند تا تور خود را از ماهی های ذیقیمتی چون شیر و شوریده پرنمایند.

«حاج دوست محمد خواسته» کدخدای گواتر، خانه یی زیبا به سبک معماری پاکستانی ساخته است. مردان و زنان گواتر ، بلوچ بوده و ارتباط خویشی با همنوعان خود در گوادر پاکستان دارند. «دوست محمد» سندی دست نویس ، به سال ۱۳۰۹ هـ.ق در دست دارد که «لشگرخان سردار زهی » حاکم گواتر در زمان ناصرالدینشاه ، ۲۵هزار هکتار از زمین های گواتر تا دشت بریس را به اجدادش فروخته است و با ایجاد مزارع پرورش میگوی گواتر ، خواب خوش دوست محمد بخاطر بسته شدن راههای عبوری شترانش آشفته شده است، مگر نه اینکه شتر برای بیابانگردیک توتم است؟

مذهب بومیان گواتر ، سنی حنفی است که نسبت به اعتقادات مذهبی و قومی خویش پایبندی ویژه دارند.

گواتر که در جنوب شرقی ایران، آخرین آبادی است هم اکنون به یکی از قطب های امیدبخش در افزایش صادرات غیرنفتی تبدیل شده است. کلنگ طرح ۴۰۰۰هکتاری پرورش میگو چندی پیش با حضور مسؤولان زمین زده شد. این طرح ملی دارای دو بخش شمالی وجنوبی بوده و درمجموع ۱۵۵مزرعه ۲۰هکتاری است. درسال ۷۹ ، ۱۹۰هکتار از اراضی سایت مورد بهره برداری قرار گرفت و درپایان دوره پرورش، از کل سطح زیرکشت ۳۵۰تن میگوی سفید تولید شد که رقمی قابل ملاحظه است. درافق نهایی این طرح ایجاد ۲هزارفرصت شغلی مستقیم و به همین تعداد فرصت شغلی غیرمستقیم و۷هزارتن تولید میگو به ارزش ۵۰میلیون دلار پیش بینی می شود.

آنچه که دراین بین ضروری می نماید نگاه اقتصادی به جذابیت های گردشگری در گواتر است.

وجود جنگلهای مانگرو (حرا) درکنار خلیج گواتر و پرندگان مهاجر، زیبایی خاصی به این منطقه بخشیده و درنقطه تلاقی رودخانه باهوکلات به رودخانه سرباز، یکی از گونه های نادر تمساح جهان معروف به تمساح پوزه کوتاه (گاندو) زیست می کند که تعدادآنها ۲رقمی است وهمین امر، اهمیت حفاظت آنها و توجه دقیق تر را بیشتر می نماید.

از گواتر باز می گردیم با این امید که از مواهب طبیعی که خداوند به ما اعطا کرده ، درجهت منافع ملی و افزایش درآمدهای غیرنفتی استفاده ببریم.